خبرگزاري فارس: مدير گروه انرژي مركز پژوهش‌هاي مجلس “خودباوري ” را اولين و مهمترين ثمره انقلاب در صنعت نقت كشور دانست كه به واسطه آن، اين بخش از اقتصاد كشورمان با وجود جنگ و توطئه‌هاي بسيار مسير پيشرفت خود را در سال‌هاي پس از انقلاب با سرعت چشمگيري طي كرده است.    
کد خبر : 17

 

به گزارش خبرنگار اقتصادي باشگاه خبري فارس«توانا» 32 سال پيش زماني كه انقلاب اسلامي ايران به پيروزي رسيد كشورهاي خارجي كه همه‌كاره كشور در بخش‌هاي مختلف بودند ايران را رها كردند و ما مانديم با صنايعي كه نه مدير داشت و نه متخصص.
يكي از اين بخش‌ها، صنعت استراتژيك نفت بود كه بيشتر درآمد كشور از اين بخش تامين مي‌شد و بالاترين تكنولوژي‌ها را دربرداشت.
در شرايطي كه آمريكايي‌ها حتي دكل‌هاي حفاري چاه‌هاي نفت را با خود بردند متخصصان صنعت نفت پس از انقلاب با خودباوري نزد امام آمدند و امام هم دستور تاسيس شركت ملي حفاري را داد.
اين‌ها همه مسائلي بود كه محمدخاني مدير گروه انرژي مركز پژوهش‌هاي مجلس در گفت‌وگويي تفصيلي با فارس مطرح كرد كه متن آن را در زير مي‌خوانيد.

فارس: آقاي مهندس همانطور كه مي‌دانيد ايران در زمان قبل از انقلاب يك صنعت كاملا وابسته به غرب و آمريكا داشت و پس از آن ملي شدن صنعت نفت بارقه‌هاي استقلال در اين بخش حاصل شد اما انتظارات برآورده نشد. فكر مي‌كنيد وقوع انقلاب اسلامي چه تاثيراتي بر بخش انرژي كشور داشته است؟
محمد‌خاني: بنده وقتي عملكرد انقلاب در بخش انرژي را مرور مي‌كنم مشاهده مي‌كنم كه علي‌رغم كارشكني‌هاي صورت گرفته، كارهاي بسيار بزرگي انجام گرفته است.
در جنگ تحميلي هم با وجود حمايت 52 كشور دنيا و اعمال ضدانقلاب در داخل، كارنامه مناسبي داشتيم. درست است كه دنيا ايران را تحريم كرد و تحريم‌ها بي‌تاثير هم نبوده اما دنيا متوجه شده كه ما عادت كرديم در فضاي سخت تمام مشكلات‌مان را حل كنيم.
اين طور نيست كه با وجود نيروهاي متخصص و تحصيلكرده و متدين ممكلت دچار مشكل شود و اين سختي ناشي از تحريم موجب مي‌شود كه متخصصين ساخته شوند.

فارس: ممكن است اين مورد را با ذكر آمار و مثال‌هايي تشريح فرماييد؟

محمدخاني: خوشبختانه آمار بخش انرژي نشان مي‌دهد كه علي‌رغم اين سختي‌ها انقلاب بسيار موفق بوده است. به طور مثال در سال 57، كل انرژي اوليه‌اي كه عرضه مي‌شد معادل 252.2 ميليون بشكه معادل نفت خام در سال بوده است در حالي كه در سال 87 به يك‌هزار و 493 ميليون بشكه معادل نفت خام رسيده است يعني 6 برابر شده است در حالي‌‌كه جمعيت كشور دو برابر شده است.
اين افزايش مصرف انرژي نشان‌ مي‌دهد كه توليد بيشتر شده و مردم مرفه‌تر زندگي‌ مي‌كنند چون مقدار مصرف انرژي در يك كشور نشان دهنده توليد و به تبع آسايش بيشتراست. ممكن است ايده‌آل نباشد اما رفاه نسبي افزايش يافته است.
مصرف در بخش‌هاي مختلف هم نشان مي‌دهد در آن بخش‌ها رشد داشتيم. مثلا در بخش صنعت در سال 57، از كل مصرف انرژي، 43.5 ميليون بشكه معادل نفت خام مصرف مي‌شد در حالي كه در حال سال 87، به 254.8 ميليون بشكه معادل نفت خام رسيد يعني باز هم 5 برابر شده است.
در سال 57 در بخش حمل ونقل 57.5 ميليون بشكه معادل نفت خام مصرف مي‌شد در حالي كه در سال 87 به 281 ميليون بشكه معادل نفت خام رسيده يعني حدود 5 برابر.
در بخش كشاورزي در سال 57 ميزان مصرف انرژي 12.20 ميليون بشكه معادل نفت خام بود در حالي كه در سال 87 به 41.9 رسيد يعني رشد 3.5 برابري داشته است.
اين ارقام در حالي است كه قبل از انقلاب فرهنگ مصرف به اين صورت نبود و با وجود اينكه حتي برنج، گندم، گوشت قرمز و مرغ از خارج وارد مي‌شد اما مردم حتي با وجود تمكن مالي كمتر از الان مصرف مي‌كردند. هم‌اكنون كشور به جايي رسيده است كه در توليد گندم به خودكفايي رسيده است. آن زمان پول نفت مي‌داديم و بيشتر مايحتاج روزانه زندگيمان از جمله گندم، برنج، گوشت و… را از خارج وارد مي‌كرديم ولي امروز اينگونه مايحتاج روزانه را علي‌رغم مصرف بيشتر تقريباً در داخل توليد مي‌كنيم.

فارس: باتوجه به افزايش جمعيت پس از انقلاب و تحريم‌هاي كشورهاي غربي، انقلاب اسلامي چه تاثيري بر افزايش توليد نفت و مصرف داخلي فراورده‌هاي نفتي در صنايع مختلف داشته است؟ به طور واضح‌تر وقوع انقلاب موجب ايجاد چه تغييرات خاصي در اين بخش از اقتصاد كشور شد؟
محمدخاني: قبل از انقلاب به متخصصان ايراني در صنعت داخلي اجازه دخالت و اثرگذاري نمي‌دادند، آمريكايي‌ها و اروپايي‌ها و بعضي كشورهاي ديگر در همه‌ كارهاي عمراني، صنايع، سدسازي، نيروگاه‌ها، مخابرات، نفت، پتروشيمي حضور داشتند.
مهندسان ايراني نقشي در طراحي‌ها نداشتند، انقلاب موجب شد كه اين كارها توسط ايراني‌ها انجام گيرد و اگر خارجي‌ها هم آمدند، بيشتر نقش مشاور و پيمانكار را – آن هم در مواردي كه لازم بود – به عهده گرفتند.
مثلاً قبل از انقلاب در خوزستان شخصي بنام پل‌گرين آمريكايي همه كاره نفت بود و قدرتي كه وي در صنعت نفت داشت مديرعامل شركت نفت و خود شاه نداشت و كاركنان خارجي عزيزكرده بودند و از بهترين امكانات استفاده مي‌كردند.

فارس: وضعيت توليد نفت باتوجه به وضعيت مخازن نفت در قبل و بعد از انقلاب به چه نحو بوده است و آيا روش‌هاي برداشت تاثيري بر ميزان برداشت داشته است؟
محمدخاني: قبل از انقلاب مخازن نفت ايران جوان بودند و با فشار خود چاه، نفت برداشت مي‌شد كه يكي از دلايل توليد بيش از 6 ميليون بشكه نفت بود. اما الان تعداد قابل توجهي از مخازن از نيمه دوم عمر خود هم گذشتند و در اين شرايط اگر استخراج نفت داريم هنر صنعت نفت ايران است البته بايد يكسري كارها مانند تزريق گاز و آب به مخازن نفت و استفاده از ساير روش‌ها براي برداشت صيانتي از مخازن انجام دهند.

فارس: در زمان شاه تزريق گاز به چاه نفت انجام مي‌شد؟
محمد‌خاني: فكر مي‌كنم باتوجه به جوان بودن اكثر مخازن خيلي به آن توجه نمي‌كردند، رفتار با مخزن نفت بايد خيلي حساب شده باشد. بعد از انقلاب تزريق گاز و آب، تاحدودي مورد توجه قرار گرفت ولي كافي نيست. حساسيت موضوع زياد است و ان‌شاءالله با يك برنامه منسجم بايد پرداخت.
يكسري مشكلات در جنگ به كشور تحميل شد. اگر مديريت نكرده بودند ممكن بود توليد نفت متوقف شود و يا خيلي كمتر از امروز مي‌شد.
ممكن است عده‌اي بگويند برخي از تكنولوژي‌ها را در اختيار نداريم، من مخالف اين حرف نيستم ولي تامين هستند. رفع هر مشكلي همت مي‌خواهد، براي بومي‌سازي هر تكنولوژي هم بايد توجيه اقتصادي يا سياسي داشت. متخصصين ايراني در همه زمينه‌هاي فني توانمندي لازم را دارند و كمتر از نيروهاي آمريكايي، اروپايي يا ساير كشورها نيستند.

فارس: چه اتفاقي افتاد كه با وجود اينكه متخصصان ايراني تجربه نداشتند به يك‌باره پس از انقلاب همه كارها را آن هم با وجود تحريم در دست گرفتند؟
محمد‌خاني: به نظر مي‌‌آمد تجربه كافي ندارند، بعد از انقلاب باوري به وجود آمد كه اين باور موجب حركت مردم و متخصصان شد وقتي مردم حكومتي 2500 ساله را كه هيچ‌كس جرأت مخالفت و براندازي آن را نداشت ساقط كردند بقيه مسائل آسان‌تر بود.
سخت است كه به اوايل انقلاب بازگشت و ديد كه مردم چگونه به اين باور رسيدند، از ديد مادي‌گرايي، باوركردني نيست كه يك جوان 14 ساله به جنگ مي‌رفت و مي‌دانست كه شهيد مي‌شود اين موضوع براي دنيا عجيب بود.
به گفته يكي از هم‌وطناني كه در كويت زندگي مي‌كرد. زماني جنگ خليج‌فارس اتفاق افتاد و عراق كويت را اشغال كرد تعدادي از شهروندان ايراني، كويتي، هندي و پاكستاني توسط سربازان عراقي دستگير شدند، كارگران هر كشور را از هم جدا كردند و يكي از فرماندهان عراقي بعد با حالت بدي خطاب به كويتي‌ها، گفته بود: زمان جنگ با ايران وقتي يك نوجوان ايراني مي‌جنگيد ژنرال‌هاي عراقي از ترس كوچك‌ترين جا را براي پنهان شدن يك ميليون دلار مي‌خريدند اما شما كويتي‌ها وقتي به كشورتان حمله كرديم حتي يك تير هم شليك نكرديد. خوب اين مردم باوري داشتند كه براي حفظ آن، هر هزينه‌اي را مي‌دادند. انقلاب توانمندي‌ها را بروز داد و اين رشد كه مي‌بينيم.

فارس: پس از انقلاب كشورهاي همسايه ايران در صنعت نفت چگونه عمل كردند؟ آيا از ما جلوتر بودند؟ متخصصان بومي آنها چگونه عمل مي‌كنند؟
محمدخاني: كشورهاي همسايه ممكن است در صنعت نفت بيشتر از ما كار كرده باشند اما خودشان انجام نداده‌اند. بنده نمي‌خواهم ايران را با كشورهاي جنوب خليج‌فارس مقايسه كنم؛ ايران يك ميليون و 648 هزار كيلومتر مساحت دارد قابليت كشاورزي، صنعت، معدن و صنايع معدني در كشور وجود دارد كه بايد در همه زمينه‌ها سرمايه‌گذاري كند و مي‌خواهد خودش باشد، نه اينكه نمي‌خواهد با دنيا تعامل داشته باشد، تعامل لازم است اما استقلال يكي از شعارهاي اصلي انقلاب بود و بدون آن آزادي معني نداشت و جمهوري اسلامي هم سومين بخش شعار ملت بود.
در نفت به طور مثال شركت ملي حفاري قبل از انقلاب وجود نداشت بعد از انقلاب به دستور امام و تقاضاي گروهي از متخصصان تشكيل شد و اين موضوع موجب تمايز ايران با كشورهاي همسايه در زمينه اكتشاف و استخراج نفت شد.
اين‌گونه حركت‌ها، كشور را از ديد فني مستقل نشان مي‌ دهد. از فرداي انقلاب، استقلال سياسي كشور صددرصد تحقق يافت پس بايد از نظر اقتصادي، فني مهندسي و ….استقلال كافي را داشت. بنده قبل از انقلاب كارمند مخابرات بودم و در تشكيلاتي كار مي‌كردم كه آمريكايي‌ها، انگليسي‌ها، آلماني‌ها، ايتاليايي‌ها و ژاپني‌ها و …. همه كاره بودند و ما وردست بوديم اما امروز متخصصان ايراني كارمند مردم ايران هستند و خارجي‌ها خدمتگزار مردم ايران هستند.
خارجي‌ها در كشورهاي همسايه صاحب كار هستند اما اينجا پيمانكار هستند و براي كار كردن در ايران ناز نمي‌كنند، جمهوري اسلامي ناز نمي‌خرد، دنيا اين را فهميده كه ايراني‌ها با بسياري از ملت‌هاي ديگر فرق مي‌كنند و اين هم نشأت گرفته از احساس استقلال‌طلبي است كه انقلاب به آنها عطا كرده است.

* استراتژي صنعت نفت در زمان جنگ حفظ سطح توليد بود

فارس: استراتژي صنعت نفت در زمان جنگ چه بود؟
محمدخاني: حفظ سطح توليد در حد ممكن؛ ولي بعضي‌ وقت‌ها مشكل داشتيم و توليد كاهش ‌مي‌يافت.

فارس: حفظ سطح توليد سياست صنعت نفت در زمان جنگ بود اما ما پس از جنگ در زمينه سرمايه‌گذاري چگونه عمل كرديم؟
محمدخاني: در جنگ زيرساخت‌هاي كشور از دست رفته بود مثلا پالايشگاه آبادان كه بزرگترين پالايشگاه ايران با ظرفيت 600 هزار بشكه نفت در روز بود صدمات بسياري ديد و نياز به بازسازي داشت.
بايد اذعان كرد كه در زمان جنگ اگر امام نبود، خيلي به سختي مي‌گذشت خيلي صدمه ديده بوديم ولي خداوند لطفا داشت. براساس محاسبات مادي قاعدتا نبايد ما جنگ را ادامه مي‌داديم در محاسبات مادي ما بايد بازنده جنگ مي‌شديم ولي كشور اداره ‌شد و جنگ را هم اداره كردند در آن زمان هيچ تبعيضي هم وجود نداشت. بنزين سهميه‌بندي شد ولي مردم همراهي كردند، پيرزن‌هاي فقير نه اينكه احساس كمبودي نداشتند حتي به جبهه‌ها كمك مي كردند، انقلاب يك نقاشي مينياتور بسيار ظريف است.

* طرح تعديل دوره سازندگي موجب حذف بسياري از افراد شد

در دولت آقاي هاشمي مي‌خواستند با طرح تعديل دولت را كوچك كنند اما به اشتباه يك‌سري افراد حذف شدند ولي بايد توجه داشت در بخش انرژي دو پالايشگاه بندرعباس و اراك بعد از انقلاب و در همان سال‌ها ساخته شد.
پس از جنگ و در دوره سازندگي، پالايشگاه آبادان تا بيش از 50 درصد ظرفيت خود بازسازي شد. همچنين ساير پالايشگاه‌ها، نيروگاه‌ها و پتروشيمي‌هايي كه صدمات سنگيني ديده بودند و بسياري از زيرساخت‌هاي كشور بازسازي شدند.
همه موفقيت‌ها دست‌آورد انقلاب و رهبري آن است، افراد كارگزار نظامند، موفقيت‌ها به نام انقلاب ثبت است و مردم و متخصصين كشور با همه مشكلات در همه زمينه‌ها، حماسه آفريدند.

* توليد بنزين در دوره سازندگي نزديك به وضعيت كنوني بود

فارس: در دوران پس از جنگ چه زماني سطح توليد رو به افزايش گذاشت و نقطه عطف توليد نفت چه زماني بود؟
محمدخاني: امكان توليد نفت در دوره سازندگي بازسازي شد يعني به ظرفيت نزديك وضعيت كنوني رسيد اما چشم‌اندازي براي آن متصور نشد. توليد فرآورده‌ها نيز با بازسازي پالايشگاه‌ها افزايش پيدا كرد ولي كار زيادي در پيش است كه ان‌شاءالله با پيگيري سند چشم‌انداز و سياست‌هاي كلي نظام موفقيت‌هاي بيشتر در پيش است.

فارس: يكي از شاخص‌هاي توسعه‌يافتگي صنعت نفت ميزان مصرف نفت توليدي است، ميزان مصرف نفت در صنايع قبل و بعد از انقلاب چه ميزان بود؟
محمدخاني: از 9 پالايشگاه موجود، 7 پالايشگاه مربوط به قبل از انقلاب است كه تكنولوژي مناسبي هم ندارد و بايد اصلاح شده و ارتقا يابند. بعد از جنگ 40 درصد از توليد نفت خام به مصرف داخلي مي‌رسيد اما در زمان شاه با توليد 6.5 ميليون بشكه نفت حدود يك ميليون بشكه نفت به مصرف داخلي مي‌رسيد البته در آن زمان مصرف داخلي هم اينقدر نبود ولي در حال حاضر روزانه بيش از 1.65 ميليون بشكه نفت خام توسط پالايشگاه‌هاي 9گانه تصفيه مي‌شود و فرآورده‌هاي آن به مصرف داخلي مي‌رسد، ضمن اينكه حجم عظيمي از گاز طبيعي هم براي تامين مصرف داخلي كشور اضافه شده است.

فارس: مقايسه‌اي هم از لحاظ آماري قبل و بعد از انقلاب داشته باشيد؟
محمدخاني: در سال 57 كل توليد برق در سال، 19 ميليارد و 847 ميليون كيلووات ساعت بود در حالي كه در سال 87 به 214 ميلياردو 500 ميليون رسيد و اين در حالي است كه شركت مپنا بعد از انقلاب تاسيس شد كه نيروگاه‌هاي با ظرفيت 159 مگاوات مي‌سازد.
در سال 57، كل مصرف گاز 7/6 ميليون مترمكعب در روز بود در صورتي كه در سال 88 به 387 ميليون مترمكعب رسيد يعني بيش از 57 برابر.
در سال 57 تعداد روستاهاي برق‌دار 4 هزار و 367 عدد بود و در سال 85 به 52 هزار و 815 روستا رسيد يعني بيش از 95درصد روستاها صاحب برق شدند.
تعداد مشتركين برق قبل از انقلاب، 3 ميليون و 392 هزار و 570 مورد بود يعني 50 درصد مردم برق داشتند اما در سال 88 به بيش از 25 ميليون رسيد كه در شهرها 100درصد مردم برق‌دار هستند.
سرانه مصرف انرژي در زمان شاه، 5.33 بشكه عادل نفت خام در سال بود و در سال 85 به 25.33 مترمكعب رسيد يعني رفاه سه برابر شده است.
مقدار لوله‌كشي گاز در اول انقلاب، كمتر از 10 هزار كيلومتر بود در حالي در سال 87 به 160 هزار كيلومتر رسيد.
توليد سرانه برق كشور در آن دوره 545.35 كيلووات ساعت در سال بود در صورتي كه در سال 87 به دو هزار و 95 كيلووات ساعت رسيد.
مصرف بنزين در كشور قبل از انقلاب 13.8 ميليون ليتر بود كه در سال 88 اين ميزان 5 برابر شد.
اين آمارها كه عرض كردم به معني اين نيست كه نقص نداريم بلكه نبايد كفران نعمت كرد ما در زماني زندگي مي‌كنيم كه برخي از كشورها، ميانه خوبي با ما ندارند و برخي قدرت‌ها نمي‌خواهند ايران به عنوان الگو مطرح شود.
در اين فضا وجود مشكل طبيعي است ولي بايد تلاش كرد تا مشكلات مرتفع شود بايد توجه شود كه نياز مستمر است و طبيعي است كه نياز مستمر تلاش مستمر هم مي‌خواهد.
فارس: چشم‌انداز صنعت نفت ايران در افق 1404 چگونه خواهد بود؟
محمدخاني: در چشم‌انداز 20 ساله، در بخش نفت چندين راهكار براي بهبود و صنعت نفت پيشنهاد شده كه اگر اجرايي شود ما صاحب حرف در دنيا خواهيم بود.

*وزارت انرژي بجاي نفت و برق تشكيل شود

فارس: در پايان چه آرزويي براي آينده صنعت نفت ايران داريد؟
محمدخاني: آرزوي من اين است كه به جاي وزارت نفت، وزارت انرژي تشكيل شود چون در ايران مديريت منسجمي براي انرژي وجود ندارد و وجود برق در وزارت نيرو موجب اتلاف هزينه مي‌شود.
توليد، مصرف، واردات و صادرات انرژي بايد در يك مجموعه مديريت شود، سال‌ها است كه قرار است اين اتفاق بيافتد ولي متاسفانه، كار واجب امروز به فردا موكول مي‌شود. اگر بخواهيم بهره‌وري انرژي را افزايش دهيم يكي از راهكارهاي آن، مديريت منسجم بر همه انرژي است.
اميدواريم باتوجه به تاكيد مجلس در برنامه پنجم براي كاهش وزارتخانه، اين اتفاق بزودي و البته با مطالعات دقيق رخ دهد.

 

 


آدرس کوتاه :